Onderzoek · When the polls missed

De eindsprint van Wilders: hoe de peilingen van 2023 de PVV negen zetels te laag inschatten

Samenvatting. De slotpeilingen lieten een driestrijd zien met de PVV op 27 tot 29 zetels; de partij haalde 37 zetels en 23,5% doordat zwevende en strategische kiezers op rechts in de laatste twee dagen voor Wilders kozen. Alle drie de peilers zaten er dezelfde kant naast: het kenmerk van een late verschuiving, niet van de methode van één bureau.

Polling Forecast · 2 november 2026 · 7 min lezen · Netherlands, 2023 Tweede Kamer election, polling error, final polls, inquiry, pollster methods

Samenvatting

Op de avond voor de Tweede Kamerverkiezing van 22 november 2023 lieten de slotpeilingen een driestrijd zien: PVV, GroenLinks-PvdA en VVD stonden elk op 24 tot 29 zetels. De PVV van Geert Wilders haalde 37 zetels en 23,5% van de stemmen, acht tot tien zetels meer dan welke slotpeiling ook, en eindigde twaalf zetels voor GroenLinks-PvdA. Gemiddeld gaven de slotpeilingen de PVV een voorsprong van 0,9 procentpunt op GroenLinks-PvdA; in werkelijkheid was dat 7,7 punt, een misser van 6,9 punt. De oorzaak was een late verschuiving: zwevende en strategische kiezers op rechts, van wie velen een paar weken eerder nog NSC of BBB wilden stemmen, gingen in de laatste twee dagen massaal naar Wilders, sneller dan een peiling kon vastleggen.

Wat de peilingen zeiden

Drie bureaus publiceerden in de laatste week landelijke peilingen. Alle drie brachten hun laatste cijfers uit op 21 november, de dag voor de verkiezing.

Peiler	Einde veldwerk	PVV	GL-PvdA	VVD	NSC	D66	BBB	CDA
Peil.nl (Maurice de Hond)	21 nov	29	28	26	19	8	6	6
I&O Research	21 nov	28	27	27	21	9	5	4
Ipsos/EenVandaag	21 nov	27	24	29	19	11	6	4
Gemiddelde (zetels)		28,0	26,3	27,3	19,7	9,3	5,7	4,7
Uitslag	22 nov	37	25	24	20	9	7	5

Nederlandse peilingen worden in zetels gebracht. I&O en Ipsos publiceerden ook percentages; Peil.nl geeft alleen zetels, dus het percentage hieronder is het aantal zetels gedeeld door 1,5.

Stemaandeel (%)	PVV	GL-PvdA	VVD	NSC
I&O Research	17,7	17,7	17,4	13,8
Ipsos/EenVandaag	17,1	15,1	18,4	12,5
Peil.nl (omgerekend uit zetels)	19,3	18,7	17,3	12,7
Gemiddelde	18,0	17,2	17,7	13,0
Uitslag	23,5	15,8	15,2	12,9

De Peilingwijzer van Tom Louwerse, het peilinggemiddelde dat de NOS publiceert, sloot op 21 november af met de VVD op 26–30 zetels, de PVV op 25–29, GroenLinks-PvdA op 23–27 en NSC op 19–23. Een dag eerder lag de bandbreedte van de PVV nog op 22–28. De beweging was zichtbaar; de omvang niet.

Wat er gebeurde

De uitslag van de Kiesraad: PVV 2.450.878 stemmen (23,5%, 37 zetels), GroenLinks-PvdA 15,8% (25), VVD 15,2% (24), NSC 12,9% (20), D66 6,3% (9), BBB 4,7% (7), CDA 3,3% (5). De opkomst was 77,7%.

Ten opzichte van het peilinggemiddelde kwam de PVV 5,5 procentpunt en negen zetels hoger uit. De VVD was 2,5 punt en drie zetels overschat, GroenLinks-PvdA 1,4 punt en één zetel. NSC zat er vrijwel precies op, 13,0 tegen 12,9. Alle andere partijen zaten er hooguit ongeveer een zetel naast. De hele misser zit in het aandeel van één partij en in wat de VVD aan haar verloor.

Zelfs de exitpoll van Ipsos voor NOS en RTL, afgenomen bij kiezers die het stembureau verlieten, gaf de PVV 35 zetels: twee te weinig.

Waarom het gebeurde: wat de peilers vonden

Nederland kent geen formeel onderzoek naar peilingen, en ook na 2023 is er geen gehouden. Wat de peilers ervoor en erna zeiden, wijst één kant op.

Het electoraat lag tot de laatste dag open. Op 21 november zei Sjoerd van Heck van Ipsos/EenVandaag tegen de NOS dat "iets minder dan de helft" van de kiezers zeker wist wat ze zouden stemmen, veel minder dan bij de vorige verkiezing, en dat dat aandeel bij I&O nog lager lag. I&O meldde in zijn slotpeiling dat ongeveer twee op de drie kiezers nog niet definitief hadden gekozen. Zowel Van Heck als Peter Kanne van I&O noemden strategisch stemmen op links en rechts als de factor die de uitslag kon bepalen.
De strategische intentie op rechts werd gemeten, maar nog niet omgezet. Het EenVandaag-panel van 30.000 deelnemers (gemeld op 20 november) vond dat 43% van de PVV-aanhangers bereid was strategisch te stemmen, na GroenLinks-PvdA het hoogste aandeel. Uit onderzoek van de Volkskrant bleek dat een kwart van de BBB-kiezers nog naar Wilders kon overstappen en een vijfde van de NSC-kiezers een late overstap overwoog.
De debatten verschoven laat stemmen. Maurice de Hond schreef op 18 november, toen de PVV in zijn peiling van de vierde naar een gedeelde eerste plaats sprong, dat Wilders' optredens in de televisiedebatten en zijn nadruk op migratie het verschil maakten; volgens hem lieten de andere partijen dat onderwerp aan hem over.
Het kiezersonderzoek bevestigde de stromen. De eerste uitkomsten van het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO), op 21 december 2023 gepubliceerd door Marcel Lubbers, Kristof Jacobs, Niels Spierings en Remko Voogd, lieten zien dat 40% van wie begin november BBB wilde stemmen uiteindelijk PVV stemde, en ongeveer een kwart van de beoogde NSC-kiezers ook. De PVV trok bovendien kiezers die in 2021 thuisbleven, de groep die peilers het moeilijkst bereiken.

De lezing van de peilers is dus een late verschuiving bovenop panels die de laatste 48 uur niet konden zien, en geen structurele vertekening tegen PVV-kiezers.

Wat onze data laten zien

Onze database bevat alle drie de slotpeilingen. Elke peiler onderschatte de PVV: Peil.nl met 4,2 procentpunt, I&O met 5,8 en Ipsos met 6,4. Een verschil van twee punt tussen de bureaus, terwijl ze allemaal dezelfde kant op en veel verder dan de steekproefmarge misten, is het kenmerk van beweging na het veldwerk, niet van de methode van één bureau.

De geschiedenis van de PVV in onze Nederlandse reeks spreekt een vaste anti-PVV-vertekening tegen. De slotpeilingen onderschatten de partij in 2006 (2,4 punt), 2010 (4,1) en 2023 (5,5), overschatten haar in 2012 (1,5), 2017 (1,4) en 2021 (2,1), en zaten er in 2025 dichtbij (0,5). De fout volgt het momentum: als Wilders in de laatste week stijgt, lopen de peilingen achter; als hij daalt, ook. De PVV-fout van 2023 is de op één na grootste misser voor één partij in onze Nederlandse reeks sinds 2002, alleen overtroffen door de 5,9 punt van het CDA in 2002.

Twee patronen uit de bredere reeks keren hier terug. De lijn GroenLinks en PvdA werd opnieuw overschat (1,4 punt), zoals bij zeven van de acht verkiezingen sinds 2002 in onze data. En de fout bij de VVD sloeg om: in 2023 2,5 punt overschat, nadat de partij in 2017 3,9 punt was onderschat. In beide jaren won de partij die op rechts het voertuig werd voor stemmen op "de grootste" in de laatste dagen.

Wat de peilers veranderden

We vonden bij geen van de drie bureaus een gepubliceerde methodewijziging na 2023. De veranderingen waren structureel. In januari 2024 kocht Ipsos I&O Research, waarmee twee van de drie vaste peilers van het land opgingen in Ipsos I&O. Dat telt voor het gemiddelde: de Peilingwijzer leunde al op I&O sinds Kantar Public in 2022 stopte met regelmatige peilingen, en laat de peilingen van De Hond sinds 2019 buiten beschouwing. Het Nederlandse peilinggemiddelde rust daardoor op minder onafhankelijke bureaus dan bij enige recente verkiezing. Bij de verkiezing van 2025 zat de PVV in onze data binnen een half punt, terwijl de laat stijgende partij van die campagne, D66, 1,7 punt werd onderschat.

Wat het betekent voor onze voorspelling

Onze correctieregel telt de helft van de gemiddelde eerdere misser van elke partij bij haar peilingcijfer op, en houdt de correctie alleen aan als die eerdere verkiezingen beter had voorspeld, telkens zonder de uitslag van die verkiezing te kennen. Voor Nederland slaagt die toets: met 2002 erbij daalt de gemiddelde fout van 1,12 naar 1,09 punt per partij en zit de gecorrigeerde voorspelling bij vijf van de acht verkiezingen dichter bij de uitslag, dus wordt de correctie toegepast. Een misser als in 2023 vangt ze alleen niet op, omdat de fout bij de PVV van verkiezing tot verkiezing van teken wisselt. Wat de voorspelling daartegen beschermt, is de gesimuleerde peilingfout, die het aandeel van één partij na de laatste peiling enkele punten laat verschuiven, zoals bij de PVV gebeurde. De methode en de toetsen staan in ons stuk over Nederlandse peilingfouten, en de staat van dienst van elk bureau in onze beoordeling van Nederlandse peilers.

Bronnen

Zo citeert u dit artikel

Polling Forecast (2026). De eindsprint van Wilders: hoe de peilingen van 2023 de PVV negen zetels te laag inschatten. Geraadpleegd op 2 november 2026 via https://www.pollingforecast.com/research/missed-nl-2023-nl. Live cijfers veranderen met elke nieuwe peiling; de datum hierboven is die van de laatste herziening van de tekst.