Onderzoek · When the polls missed

Rutte loopt uit, Wilders zakt weg: de linkse panels achter de peilingmisser van 2017

Samenvatting. De slotpeilingen gaven de VVD maar zo'n vijf zetels voorsprong op de PVV; Rutte won met 13 zetels en 8,2 punt verschil. Elke peiler onderschatte de VVD, en de eigen nametingen van de peilers vonden panels die naar links overhelden plus een late beweging naar Rutte tijdens het conflict met Turkije.

Polling Forecast · 2 november 2026 · 6 min lezen · Netherlands, 2017 Tweede Kamer election, polling error, final polls, inquiry, pollster methods

Samenvatting

Een groot deel van de winter voor de Tweede Kamerverkiezing van 15 maart 2017 ging de PVV van Geert Wilders aan kop in de peilingen, en gemiddeld hadden de slotpeilingen haar nog maar vijf zetels achter de VVD van Mark Rutte. De VVD haalde 33 zetels en 21,3% van de stemmen; de PVV 20 zetels en 13,1%. De slotpeilingen gaven de VVD een voorsprong van 3,6 procentpunt op de PVV; in werkelijkheid was dat 8,2 punt, een misser van 4,6 punt. De eigen nametingen van de peilers vonden twee oorzaken: panels die naar links overhelden en te weinig VVD-kiezers bevatten, en een late beweging naar Rutte in de laatste dagen, tijdens het diplomatieke conflict met Turkije.

Wat de peilingen zeiden

Nederlandse peilingen worden gebracht in zetels van de 150. Vijf bureaus publiceerden op 13 of 14 maart een landelijke slotpeiling.

Peiler	Laatste publicatie	VVD	PVV	CDA	D66	GL	SP	PvdA
Peil.nl (Maurice de Hond)	14 mrt	27	24	22	15	18	13	9
Ipsos (Politieke Barometer)	14 mrt	29	20	23	18	15	15	9
Kantar Public (TNS NIPO)	14 mrt	27	23	20	18	14	15	11
I&O Research	14 mrt	27	16	19	20	20	14	12
De Stemming (GfK/EenVandaag)	13 mrt	24	24	21	16	16	16	10
Gemiddelde (zetels)		26,8	21,4	21,0	17,4	16,6	14,6	10,2
Omgerekend (%)		17,9	14,3	14,0	11,6	11,1	9,7	6,8
Uitslag (zetels)	15 mrt	33	20	19	19	14	14	9

Ook het LISS-panel publiceerde een laatste schatting, met de VVD op 24. De Peilingwijzer van Tom Louwerse sloot op 14 maart af met de VVD op 24–28 zetels, de PVV op 19–22, het CDA op 19–21, D66 op 17–19, GroenLinks op 16–18, de SP op 14–16 en de PvdA op 10–12. Drie weken eerder, op 22 februari, stond de PVV in de Peilingwijzer nog op 24–28 en de VVD op 23–27; op 30 november 2016 had de PVV 27–31 zetels. Het verhaal van de campagne was een PVV-voorsprong die wegsmolt, en dat zagen de peilingen. Wat ze misten, was hoe ver de VVD zou uitlopen.

Wat er gebeurde

De uitslag van de Kiesraad: VVD 2.238.351 stemmen (21,3%, 33 zetels), PVV 13,1% (20), CDA 12,4% (19), D66 12,2% (19), GroenLinks 9,1% (14), SP 9,1% (14), PvdA 5,7% (9), ChristenUnie 3,4% (5), Partij voor de Dieren 3,2% (5), 50PLUS 3,1% (4), SGP 2,1% (3), DENK 2,1% (3), Forum voor Democratie 1,8% (2). De opkomst was 81,9%.

Ten opzichte van de gemiddelde slotpeiling kwam de VVD 6,2 zetels (3,4 procentpunt) hoger uit. De PVV was 1,4 zetel (1,2 punt) overschat, het CDA 2,0 zetels, GroenLinks 2,6 zetels (2,0 punt) en de PvdA 1,2. D66 kwam 1,6 zetel hoger uit. Elke peiler had de VVD als grootste partij, en elke peiler had haar te laag: Ipsos zat het dichtst bij met 29, EenVandaag en LISS het verst weg met 24.

Waarom het gebeurde: wat de peilers vonden

Er kwam geen formeel onderzoek. De meeste Nederlandse peilers werken met vaste panels, en na de verkiezing vroegen ze dezelfde mensen wat ze werkelijk hadden gestemd.

NOS, 16 maart 2017. Een dag na de verkiezing legde de NOS elke slotpeiling naast de uitslag: de VVD door iedereen minstens vier zetels onderschat, bij EenVandaag en LISS negen; GroenLinks gemiddeld op 17 tegen 14; de PVV op 21 tegen 20. De Peilingwijzer had de volgorde van de partijen bijna precies goed.
I&O Research, 1 mei 2017. I&O ondervroeg zijn laatste steekproef opnieuw (3.199 mensen: 2.618 uit het eigen panel, 314 via PanelClix en 267 face-to-face-interviews met Nederlanders met een migratieachtergrond; respons 86%). De nameting gaf "min of meer dezelfde percentages per partij" als de slotpeiling. I&O concludeerde dat switchgedrag in de laatste dagen de verschillen "nauwelijks" verklaarde: de steekproef bevatte iets te veel GroenLinks- en PvdA-kiezers en iets te weinig VVD- en PVV-kiezers. Over alle peilers samen weken de slotpeilingen volgens I&O gemiddeld 24 zetels af van de uitslag; bij I&O was dat 22.
NOS, 12 mei 2017: "we hadden afwijking naar links". Vijf van de zes peilers (I&O, Kantar, Peil.nl, LISS en GfK/EenVandaag) deelden hun nametingen met de NOS; Ipsos doet die niet. In de meeste panels waren linkse kiezers oververtegenwoordigd. VVD en PVV stonden samen ongeveer vijf zetels te laag; PvdA, GroenLinks en SP samen ongeveer vijf te hoog; GroenLinks alleen gemiddeld ruim twee zetels te hoog. LISS en I&O lieten de grootste vertekening zien, ongeveer vijf zetels elk. Volgens de peilers kwam ongeveer de helft van het VVD-gat van kiezers die in de laatste dagen voor de VVD kozen, wat ze toeschreven aan Ruttes optreden in de Turkije-crisis van dat weekend. Louwerse voegde eraan toe dat de VVD ook zonder die late beweging ruim voor de PVV zou hebben gelegen, en dat alle peilers te laag zaten op de VVD, zodat het geen toevallige fout van één bureau was.

De twee lezingen verschillen over de late verschuiving: I&O vond er in zijn eigen panel vrijwel niets van terug, het gezamenlijke NOS-overzicht schreef er de helft van het VVD-gat aan toe. Over de steekproef zijn ze het eens: te veel linkse respondenten, te weinig VVD-kiezers.

Wat onze data laten zien

Onze database bevat de slotpeilingen van zes bureaus (de vijf hierboven en LISS). Alle zes onderschatten de VVD, omgerekend uit zetels met 2,0 procentpunt (Ipsos) tot 5,3 punt (EenVandaag). Bij de PVV liep het veld uiteen: Peil.nl en EenVandaag zaten 2,9 punt te hoog, Kantar 2,3, LISS 0,9 en Ipsos 0,3, terwijl I&O 2,4 punt te laag zat. De overschatting van de PVV in het gemiddelde kwam dus van drie bureaus; de onderschatting van de VVD van allemaal.

De linkse lijn, GroenLinks en PvdA opgeteld, stond in ons gemiddelde 3,3 punt te hoog. Over de Nederlandse verkiezingen sinds 2002 in onze data is die lijn bij zeven van de acht overschat, wat past bij de "afwijking naar links" die de peilers zelf vonden. De fout bij de VVD is minder stabiel: onderschat in 2012 (2,6 punt), 2017 (3,9) en 2025 (2,3), overschat in 2023 (2,5). Ze beweegt mee met de partij waarvoor strategische kiezers op rechts in de laatste dagen kiezen.

Wat de peilers veranderden

I&O Research zei dat het nu van bijna elk panellid wist of en wat die had gestemd, en dat het daar rekening mee zou houden bij het trekken van steekproeven en het wegen van de uitkomsten. Het verwachtte daarmee de oververtegenwoordiging van GroenLinks- en PvdA-kiezers en de ondervertegenwoordiging van VVD- en PVV-kiezers grotendeels weg te nemen.
De panelpeilers samen zeiden op 12 mei 2017 tegen de NOS dat ze zouden uitzoeken waarom hun panels naar links overhelden, en dat ze na elke verkiezing de nametingen zouden gebruiken om hun panels bij te stellen, bijvoorbeeld als er te veel ouderen of hoogopgeleiden in zaten. Peter Kanne van I&O zei dat weten hoe elke respondent had gestemd latere peilingen nauwkeuriger zou maken, ook die voor gemeenteraadsverkiezingen.

Het veld is sindsdien kleiner geworden. Kantar Public stopte in 2022 met regelmatige peilingen, en Ipsos kocht I&O in januari 2024.

Wat het betekent voor onze voorspelling

Onze correctieregel telt de helft van de gemiddelde eerdere misser van elke partij bij haar peilingcijfer op, en houdt de correctie alleen aan als die eerdere verkiezingen beter had voorspeld, telkens zonder de uitslag van die verkiezing te kennen. Voor Nederland slaagt die toets: met 2002 erbij daalt de gemiddelde fout van 1,12 naar 1,09 punt per partij en zit de gecorrigeerde voorspelling bij vijf van de acht verkiezingen dichter bij de uitslag, dus wordt de correctie toegepast. De vaste overschatting van de lijn GroenLinks en PvdA is precies het soort scheefheid waarvoor ze bedoeld is. De wisselende fout bij de VVD niet; daarvoor leunt de voorspelling op de gesimuleerde peilingfout, die een grote partij na de laatste peiling enkele punten laat verschuiven, zoals de VVD in 2017 deed. De methode en de toetsen staan in ons stuk over Nederlandse peilingfouten, en de staat van dienst van elk bureau in onze beoordeling van Nederlandse peilers.

Bronnen

Zo citeert u dit artikel

Polling Forecast (2026). Rutte loopt uit, Wilders zakt weg: de linkse panels achter de peilingmisser van 2017. Geraadpleegd op 2 november 2026 via https://www.pollingforecast.com/research/missed-nl-2017-nl. Live cijfers veranderen met elke nieuwe peiling; de datum hierboven is die van de laatste herziening van de tekst.