Nederlandse peilingen lezen: de correctie en haar toets
Samenvatting. Het kernartikel over de methode voor Nederland. De helft van de gemiddelde fout eraf halen, met elke verkiezing voorspeld uit de andere, zat bij de zeven Tweede Kamerverkiezingen sinds 2006 gemiddeld dichter bij de uitslag, met een kleine marge, dus Nederlandse peilingen worden gecorrigeerd. De winst komt van PRO en de SP, die bijna altijd werden overschat; de PVV en de VVD, waarvan de fouten van teken wisselen, komen er iets slechter uit. We beschrijven wat de correctie met de peilingen van nu doet, waarom er geen toets op ruwe cijfers is en de telling die 2021 tot 2025 nabootst.
Samenvatting
Dit artikel beschrijft hoe Polling Forecast Nederlandse peilingen voor de volgende Tweede Kamerverkiezing leest, en waarom het ze corrigeert. De laatste peilingen bij de zeven verkiezingen sinds 2006 zaten er ongeveer een procentpunt per partij naast, en sommige partijen werden telkens dezelfde kant op gemist: de voorgangers van PRO, GroenLinks en de PvdA, en de SP werden bij zes van de zeven overschat. De helft van de gemiddelde fout eraf halen, met elke verkiezing voorspeld uit de andere, zat gemiddeld dichter bij de uitslag, met een kleine marge, dus de correctie staat aan. De zetels volgen daarna uit de Kieswet, die onze telling voor 2021, 2023 en 2025 precies nabootst.
Wat er is veranderd sinds dit stuk is geschreven
Bijgewerkt op 9 november 2026. De rest van het stuk is zoals eerst gepubliceerd, behalve waar een zin hieronder een correctie noemt.
- Alleen verkiezingen vanaf 2000 tellen voor de prognose (28 september). Oudere verkiezingen blijven in het lange overzicht en op de historiepagina's, maar gaan niet meer in toetsen, correcties of foutgroottes. In Nederland wordt de gemeenteswing nu getoetst op de acht paren verkiezingen vanaf 2002; proportionele swing zat bij alle acht dichter bij de uitslag, dus die blijft.
- Onze cijfers naast de peilingen (26 oktober). Onze prognose wijkt in Nederland af van het peilingsgemiddelde, dus beide staan op de hoofdpagina, de lijsttrekkerskaarten en de peilingenpagina.
Het kiesstelsel
De Tweede Kamer heeft 150 zetels, gekozen in één landelijke telling. Kiezers stemmen op een kandidaat van een partijlijst; de stem telt eerst voor de lijst. De zetels worden verdeeld volgens hoofdstuk P van de Kieswet:
- De kiesdeler. Het aantal geldige stemmen gedeeld door 150: in 2025 10.571.990 stemmen, dus een kiesdeler van 70.480 stemmen, ongeveer 0,67% van de stemmen.
- Volle zetels. Elke lijst krijgt een zetel voor elke volle kiesdeler.
- Restzetels. De overgebleven zetels gaan één voor één naar de lijst met het hoogste gemiddelde: haar stemmen gedeeld door haar zetels tot dan toe plus één. Alleen lijsten met minstens één volle kiesdeler doen mee.
Een meerderheid is 76. Lijstencombinaties, waarmee lijsten hun restzetels konden bundelen, zijn afgeschaft voor verkiezingen vanaf 2021. Van stemmen naar zetels: de Kieswet geeft de details.
De gegevens
De uitslagen komen van de Kiesraad, onder CC0: landelijke uitslagen van elke verkiezing sinds 1946, uitslagen per gemeente sinds 2012. De peilingen komen uit de eigen rapporten van de bureaus waar we die konden lezen (de pdf's van Ipsos I&O en Verian, de open berichten van Peil.nl) en anders uit de peilingtabellen van Wikipedia, met kwaliteit C en zo gemarkeerd op de site. De Nederlandse gegevens: uitslagen, kaarten, statistiek, Kamerleden en peilingen geeft elke bron.
De zetelberekening
Onze uitvoering van de wet geeft, op de officiële stemmen van de Kiesraad, de officiële zetels van elke partij bij alle drie de verkiezingen sinds de afschaffing van de lijstencombinaties:
| Verkiezing | Kiesdeler (stemmen) | Volle zetels | Restzetels | Lijsten met zetels | Alle zetels kloppen |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | 69.485,68 | 139 | 11 | 17 | ja |
| 2023 | 69.551,51 | 140 | 10 | 15 | ja |
| 2025 | 70.479,93 | 139 | 11 | 15 | ja |
Hoe ver Nederlandse peilingen ernaast zaten
Gemiddelde van de laatste peilingen min de uitslag, in procentpunten, per partij:
| Partij | 2002 | 2006 | 2010 | 2012 | 2017 | 2021 | 2023 | 2025 | Gemiddeld |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CDA | −5,9 | +0,4 | +2,4 | −0,3 | +1,2 | +1,3 | −0,2 | +1,0 | 0,0 |
| CU | +1,1 | +0,6 | +0,8 | +0,4 | +0,5 | +0,6 | +0,4 | −0,1 | +0,5 |
| D66 | +0,6 | −0,4 | −0,3 | −0,5 | −0,6 | −2,9 | 0,0 | −1,6 | −0,7 |
| PRO (GL + PvdA) | +3,9 | +1,8 | +1,0 | −0,9 | +3,3 | +2,9 | +1,4 | +2,6 | +2,0 |
| SGP | −0,4 | 0,0 | +0,3 | −0,5 | −0,2 | 0,0 | −0,3 | −0,1 | −0,2 |
| SP | −0,6 | +0,5 | −0,5 | +4,1 | +1,1 | +1,4 | +0,4 | +1,1 | +0,9 |
| VVD | +1,2 | −0,2 | +1,5 | −2,6 | −3,9 | +0,5 | +2,5 | −2,3 | −0,4 |
| PvdD | – | −0,5 | 0,0 | −0,2 | −0,1 | 0,0 | +0,9 | 0,0 | 0,0 |
| PVV | – | −2,4 | −4,1 | +1,5 | +1,4 | +2,1 | −5,4 | −0,4 | −1,1 |
| 50PLUS | – | – | – | −0,1 | +0,3 | −0,6 | −0,2 | +0,3 | −0,1 |
| BBB | – | – | – | – | – | −0,3 | −0,9 | +0,1 | −0,4 |
| DENK | – | – | – | – | – | −0,6 | +0,3 | +0,1 | −0,1 |
| FvD | – | – | – | – | – | −1,5 | +0,4 | −0,4 | −0,5 |
| JA21 | – | – | – | – | – | −0,9 | +0,2 | +0,4 | −0,1 |
| Volt | – | – | – | – | – | −0,4 | +0,6 | +0,4 | +0,2 |
| NSC | – | – | – | – | – | – | +0,1 | 0,0 | 0,0 |
De laatste peilingen worden de dag voor de verkiezing gehouden; er is geen publicatieverbod (De Nederlandse peilingfout meten, 2006–2025). PRO (GroenLinks en de PvdA samen voor 2023) werd bij zes van de zeven verkiezingen met 1,0 tot 3,3 procentpunt overschat, en de SP bij zes met maximaal 4,1 procentpunt. De PVV werd het verst gemist, 5,4 procentpunt in 2023, maar in beide richtingen. De VVD ook.
De toets
Elke verkiezing werd voorspeld met de correctie die uit de andere zes was geleerd: de helft van de gemiddelde fout, voor partijen die bij twee of meer daarvan waren gemeten, gevolgd door een herschaling zodat de aandelen hetzelfde totaal houden.
| Verkiezing | Gemiddelde fout van de peilingen | Gecorrigeerd, verkiezing weggelaten | Uitkomst |
|---|---|---|---|
| 2002 | 1,96 | 2,10 | verder weg |
| 2006 | 0,75 | 0,53 | dichterbij |
| 2010 | 1,21 | 1,18 | dichterbij |
| 2012 | 1,11 | 1,18 | verder weg |
| 2017 | 1,26 | 1,16 | dichterbij |
| 2021 | 1,08 | 1,08 | gelijk |
| 2023 | 0,89 | 0,87 | dichterbij |
| 2025 | 0,68 | 0,59 | dichterbij |
| Gemiddeld | 1,12 | 1,09 |
De correctie zat bij 5 verkiezingen dichter bij de uitslag, bij 1 even ver en bij 2 verder weg, en gemiddeld dichterbij: 1,09 procentpunt per partij tegenover 1,12. Dat verslaat de ongecorrigeerde peilingen met meer dan de 0,01 procentpunt die de regel vraagt, dus onze Nederlandse prognose gebruikt de correctie.
Per partij heeft de winst een duidelijke bron. Tellen we over de zeven verkiezingen op hoeveel dichter het gecorrigeerde cijfer van elke partij bij de uitslag zat dan haar peilinggemiddelde (voor de herschaling), dan wint PRO het meest, ongeveer 3,9 procentpunt in totaal, gevolgd door de SP (1,9), D66 (1,5), de CU (1,1) en het CDA (0,8). De PVV (−1,2) en de VVD (−1,1) gaan erop achteruit: hun gemiddelde fout is klein naast hun fouten bij afzonderlijke verkiezingen, dus de helft van het gemiddelde verschuift ze ongeveer even vaak de verkeerde als de goede kant op.
Per verkiezing:
- 2006 en 2025: dichterbij. Beide jaren werd middenlinks overschat en D66 onderschat, het patroon dat de correctie leert.
- 2017 en 2021: dichterbij. Middenlinks werd in beide jaren met ongeveer drie procentpunt overschat.
- 2010: gelijk. De enige laatste peiling van Ipsos; winst en verlies heffen elkaar op.
- 2012 en 2023: verder weg. In 2012 werden GroenLinks en de PvdA onderschat, dus er punten afhalen verschoof ze de verkeerde kant op, en de fout van 2,6 procentpunt bij de VVD was groter dan alles wat de correctie toevoegt. In 2023 werd de VVD met 2,5 procentpunt overschat, en de correctie uit de andere jaren, waarin de VVD vaker werd onderschat, voegt daar nog iets aan toe; ook D66, precies goed gepeild, wordt verschoven.
De correctie wint dus waar middenlinks werd overschat, bij de meeste verkiezingen, en verliest waar het verhaal één late beweger was. De code toetst de regel elke keer dat de prognose wordt berekend: als de correctie na de volgende verkiezing de peilingen gemiddeld niet meer verslaat, gaat ze uit zonder dat de methode verandert.
Wat de correctie nu doet
| Partij | Verkiezingen | Gemiddelde fout | Gebruikelijke fout (RMS) | Correctie nu |
|---|---|---|---|---|
| PRO (GL + PvdA) | 8 | +2,0 | 2,5 | −1,0 |
| PVV | 7 | −1,1 | 3,0 | +0,5 |
| SP | 8 | +0,9 | 1,7 | −0,5 |
| D66 | 8 | −0,7 | 1,2 | +0,4 |
| CU | 8 | +0,5 | 0,6 | −0,3 |
| FvD | 3 | −0,5 | 0,9 | +0,3 |
| VVD | 8 | −0,4 | 2,2 | +0,2 |
| BBB | 3 | −0,4 | 0,5 | +0,2 |
| Volt | 3 | +0,2 | 0,5 | −0,1 |
| SGP | 8 | −0,2 | 0,3 | +0,1 |
| DENK | 3 | −0,1 | 0,4 | 0,0 |
| JA21 | 3 | −0,1 | 0,6 | 0,0 |
| 50PLUS | 5 | −0,1 | 0,4 | 0,0 |
| NSC | 2 | 0,0 | 0,1 | 0,0 |
| PvdD | 7 | 0,0 | 0,4 | 0,0 |
| CDA | 8 | 0,0 | 2,4 | 0,0 |
PRO verliest −1,0 procentpunt, de helft van haar gemiddelde fout van +2,0. De SP verliest ongeveer 0,6, het CDA 0,4; de PVV krijgt er +0,5 bij, D66 ongeveer 0,4 en de VVD 0,3. Partijen zonder reeks (DNA) worden niet gecorrigeerd en bewegen alleen door de herschaling. De correctie van PRO is gemeten op GroenLinks en de PvdA opgeteld, en op hun gezamenlijke lijst in 2023 en 2025.
| Partij | Peilingen | Prognose | Zetels | 80%-marge | 2025 | Grootste partij | Haalt een zetel |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PRO | 20,0 | 19,0 | 30 | 25–34 | 20 | 91% | meer dan 99% |
| PVV | 13,4 | 13,9 | 21 | 16–27 | 26 | 9% | meer dan 99% |
| JA21 | 11,7 | 11,8 | 18 | 16–20 | 9 | 0% | meer dan 99% |
| D66 | 10,0 | 10,4 | 16 | 13–18 | 26 | 0% | meer dan 99% |
| VVD | 9,0 | 9,2 | 14 | 10–18 | 22 | minder dan 1% | meer dan 99% |
| CDA | 8,7 | 8,7 | 13 | 9–18 | 18 | minder dan 1% | meer dan 99% |
| FvD | 7,3 | 7,6 | 11 | 10–13 | 7 | 0% | meer dan 99% |
| 50PLUS | 3,3 | 3,3 | 5 | 4–6 | 2 | 0% | meer dan 99% |
| PvdD | 3,0 | 3,0 | 4 | 3–5 | 3 | 0% | meer dan 99% |
| SP | 3,3 | 2,8 | 4 | 1–7 | 3 | 0% | 91% |
| SGP | 2,7 | 2,8 | 4 | 3–5 | 3 | 0% | meer dan 99% |
| Volt | 2,4 | 2,3 | 3 | 2–4 | 1 | 0% | meer dan 99% |
| CU | 2,4 | 2,1 | 3 | 1–4 | 3 | 0% | 99% |
| DENK | 2,0 | 2,0 | 3 | 2–3 | 3 | 0% | meer dan 99% |
| BBB | 1,0 | 1,2 | 1 | 0–2 | 4 | 0% | 83% |
In zetels verschuift de correctie een paar zetels van PRO en de SP naar de PVV, D66 en de VVD. Ze verandert zelden de grootste partij, omdat de voorsprong van PRO in de peilingen groter is dan haar correctie, maar ze verandert welke combinaties 76 halen (Coalities: de grootste partij, de grens van 76 en wie wie uitsloot).
Ruwe cijfers
In Groot-Brittannië begint de prognose bij wat respondenten zeggen voordat het bureau zijn eigen aanpassingen doet (Why we start from British pollsters' raw answers rather than the published headline). Geen Nederlands bureau publiceert zulke cijfers. Ipsos I&O weegt op de stem van 2025 en publiceert gewogen aandelen met marges; Verian publiceert gewogen aandelen en laat onzekere kiezers minder zwaar meetellen; Peil.nl publiceert zetels. Er is in Nederland dus geen toets op ruwe cijfers.
Van het gemiddelde naar de zetels
- Gemiddelde. De laatste peiling van elk bureau binnen 21 dagen voor de nieuwste telt één keer. Als een peiling alleen zetels geeft, is haar aandeel zetels ÷ 150 (Peilingen met alleen zetels: aandelen afleiden uit zetelkoppen).
- Correctie. Vergelijking (1) uit De Tweede Kamer voorspellen met onvolmaakte peilingen: inleiding, de helft van de gemiddelde fout.
- Zetels. De telling van de Kieswet op de landelijke aandelen. Partijen buiten het model staan samen als "overige" en krijgen geen zetels.
- Simulatie. 2.000 simulaties, waarin elke partij beweegt met haar gebruikelijke fout in de laatste peilingen (De Nederlandse peilingfout simuleren: waar de kansen vandaan komen).
- Coalities. Elke combinatie van twee tot vier partijen die 76 haalt, met de uitspraken die partijen tegen elkaar deden (Coalities: de grootste partij, de grens van 76 en wie wie uitsloot).
Beperkingen
- Zeven verkiezingen, en een correctie die met minder dan een tiende procentpunt per partij slaagt, gedragen door PRO en de SP.
- De reeks van PRO voor 2023 is twee partijen opgeteld; de reeks van de PVV hoort bij een partij die sindsdien is gesplitst.
- De grootste Nederlandse fouten zijn late bewegers, die een historisch gemiddelde niet kan voorzien.
- De meeste laatste peilingen voor 2021 publiceerden alleen zetels.
- Wat we nog niet weten: de beperkingen van de Nederlandse prognose zet de rest op een rij.
Literatuur
Kieswet, hoofdstuk P (Zetelverdeling).
Jennings, W. en Wlezien, C. (2018). Election polling errors across time and space. Nature Human Behaviour, 2(4), 276–283.
Zo citeert u dit artikel
Polling Forecast (2026). Nederlandse peilingen lezen: de correctie en haar toets. Geraadpleegd op 21 november 2026 via https://www.pollingforecast.com/research/netherlands-method-nl. Live cijfers veranderen met elke nieuwe peiling; de datum hierboven is die van de laatste herziening van de tekst.


