De Nederlandse peilingfout simuleren: waar de kansen vandaan komen
Samenvatting. Zetelmarges, de kans van elke partij op een zetel en op de eerste plaats, en de kans dat elke combinatie 76 haalt, komen uit 2.000 gesimuleerde verkiezingen, waarin elke partij beweegt met haar gebruikelijke fout in de laatste peilingen en de telling van de Kieswet op de uitkomst wordt uitgevoerd. Er is geen lokale fout, omdat er één landelijk kiesdistrict is. Omdat de fouten van de PVV en de VVD vaak tegengesteld waren, maakt ze onafhankelijk trekken combinaties met beide onzekerder dan de reeks aangeeft.
Samenvatting
De zetelmarges, de kans van elke partij op een zetel en op de eerste plaats, en de kans dat elke combinatie 76 haalt, komen allemaal uit 2.000 gesimuleerde verkiezingen. In elke simulatie wordt het landelijke aandeel van elke partij verschoven met een willekeurige fout ter grootte van haar gebruikelijke fout in de laatste peilingen, en daarna wordt de telling van de Kieswet uitgevoerd. Er zijn geen districten, dus er is geen lokale fout: alle onzekerheid zit in de landelijke aandelen. De uitkomsten zijn tellingen over de 2.000 doorlopen.
De fout van elke partij wordt onafhankelijk getrokken. Voor de meeste Nederlandse partijen is dat een redelijke vereenvoudiging. Voor de twee partijen die het verst werden gemist, de PVV en de VVD, niet: hun fouten gingen vaak in tegengestelde richting, dus hun gezamenlijke stem werd minder gemist dan de simulatie aanneemt. Hieronder staat hoeveel.
Wat er is veranderd sinds dit stuk is geschreven
Bijgewerkt op 9 november 2026. De rest van het stuk is zoals eerst gepubliceerd, behalve waar een zin hieronder een correctie noemt.
- Alleen verkiezingen vanaf 2000 tellen voor de prognose (28 september). Oudere verkiezingen blijven in het lange overzicht en op de historiepagina's, maar gaan niet meer in toetsen, correcties of foutgroottes. In Nederland wordt de gemeenteswing nu getoetst op de acht paren verkiezingen vanaf 2002; proportionele swing zat bij alle acht dichter bij de uitslag, dus die blijft.
- Elke uitkomst (3 oktober). De zetels van elke gesimuleerde verkiezing staan als histogrammen op /nl/outcomes.
Eén doorloop, stap voor stap
- Verschuif het landelijke aandeel van elke partij. Tel bij het aandeel van elke partij een willekeurige fout op uit een normale verdeling met de standaardafwijking hieronder. Een aandeel kan niet onder 0,02% komen.
- Vul de overige in. De partijen buiten het model krijgen wat de genoemde partijen overlaten, met een ondergrens van 0,3%.
- Tel de zetels. De telling van de Kieswet: volle kiesdelers, daarna restzetels naar de hoogste gemiddelden (Van stemmen naar zetels: de Kieswet).
- Leg vast de zetels van elke partij, of ze er minstens één haalde, welke partij de grootste werd (meeste zetels, dan meeste stemmen), of elke combinatie van partijen 76 haalde, en welke partij in elke gemeente op de kaart voorging.
De toevalsgenerator heeft een vaste startwaarde, dus dezelfde peilingen geven dezelfde kansen.
Landelijke fout
De standaardafwijking voor partij \(p\) met aandeel \(S_p\) is
waarbij \(\text{RMS}_p\) de wortel is van het gemiddelde kwadraat van de fouten van de partij in de laatste peilingen bij eerdere verkiezingen (De Nederlandse peilingfout meten, 2006–2025). In doorloop \(r\) is
De waarden van nu:
| Partij | Aandeel | Gemeten verkiezingen | Gebruikelijke fout laatste peiling (RMS) | Gebruikte standaardafwijking |
|---|---|---|---|---|
| PRO | 19,0 | 8 | 2,46 | 2,46 |
| PVV | 13,9 | 7 | 2,96 | 2,96 |
| JA21 | 11,8 | 3 | 0,57 | 0,57 |
| D66 | 10,4 | 8 | 1,22 | 1,22 |
| VVD | 9,2 | 8 | 2,15 | 2,15 |
| CDA | 8,7 | 8 | 2,38 | 2,38 |
| FvD | 7,6 | 3 | 0,92 | 0,92 |
| 50PLUS | 3,3 | 5 | 0,35 | 0,35 |
| PvdD | 3,0 | 7 | 0,40 | 0,40 |
| SP | 2,8 | 8 | 1,67 | 1,67 |
| SGP | 2,8 | 8 | 0,29 | 0,29 |
| Volt | 2,3 | 3 | 0,47 | 0,47 |
| CU | 2,1 | 8 | 0,63 | 0,63 |
| DENK | 2,0 | 3 | 0,37 | 0,37 |
| BBB | 1,2 | 3 | 0,53 | 0,53 |
De spreiding van de PVV, ongeveer drie procentpunt, komt van fouten van 5,4, 4,1 en 2,4 procentpunt in de ene richting en tot 2,1 in de andere. Die van de VVD en PRO liggen iets boven de twee. De spreiding van de kleine partijen is een paar tienden procentpunt, omdat de peilingen ze nauwkeurig maten; bij hun omvang is een paar tienden het verschil tussen één zetel en geen. DNA, dat nooit heeft meegedaan, krijgt een spreiding die met haar aandeel groeit.
De spreiding wordt niet kleiner door de correctie. De peilingen van PRO worden gecorrigeerd voor de helft van haar gemiddelde fout (Nederlandse peilingen lezen: de correctie en haar toets), en daarna getrokken met een spreiding gelijk aan haar hele gebruikelijke fout, waarin het deel zit dat de correctie al heeft weggehaald. Dat valt aan de brede kant uit.
Wat de onafhankelijke trekking weglaat
Bij de meeste Nederlandse verkiezingen haalden de onderschatte partijen hun stemmen bij partijen die werden overschat. De PVV en de VVD zijn het duidelijkste geval: hun fouten hadden in 2010, 2012, 2017 en 2023 een tegengesteld teken. Hun gezamenlijke stem werd gemist met ongeveer 2,5 procentpunt, als wortel van het gemiddelde kwadraat; onafhankelijk getrokken met spreidingen van 2,9 en 2,3 heeft hun som een standaardafwijking van ongeveer 3,7. De simulatie maakt het totaal van rechts, en combinaties met beide partijen, dus onzekerder dan de reeks van de twee samen. Voor de partijen van het kabinet-Jetten, D66, de VVD en het CDA, geven de onafhankelijke trekking en de reeks ongeveer dezelfde spreiding voor het totaal, 2,9 tegenover 2,7 procentpunt.
De Britse simulatie vermijdt dit door hele eerdere fouten opnieuw toe te passen (Simulating UK polling error: where the chances come from). De herhalingen op de wat-als-pagina doen dat ook voor Nederland (Als we ernaast zitten: eerdere Nederlandse peilingfouten op de peilingen van nu); de simulatie niet.
Wat eruit komt
Zetelmarges en een zetel halen
Voor elke partij is de 80%-marge de band waarbinnen haar zetels vielen in de middelste 80% van de doorlopen; de kans op een zetel is het aandeel van de doorlopen waarin ze er minstens één haalde.
| Partij | Peilingen | Prognose | Zetels | 80%-marge | 2025 | Grootste partij | Haalt een zetel |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PRO | 20,0 | 19,0 | 30 | 25–34 | 20 | 91% | meer dan 99% |
| PVV | 13,4 | 13,9 | 21 | 16–27 | 26 | 9% | meer dan 99% |
| JA21 | 11,7 | 11,8 | 18 | 16–20 | 9 | 0% | meer dan 99% |
| D66 | 10,0 | 10,4 | 16 | 13–18 | 26 | 0% | meer dan 99% |
| VVD | 9,0 | 9,2 | 14 | 10–18 | 22 | minder dan 1% | meer dan 99% |
| CDA | 8,7 | 8,7 | 13 | 9–18 | 18 | minder dan 1% | meer dan 99% |
| FvD | 7,3 | 7,6 | 11 | 10–13 | 7 | 0% | meer dan 99% |
| 50PLUS | 3,3 | 3,3 | 5 | 4–6 | 2 | 0% | meer dan 99% |
| PvdD | 3,0 | 3,0 | 4 | 3–5 | 3 | 0% | meer dan 99% |
| SP | 3,3 | 2,8 | 4 | 1–7 | 3 | 0% | 91% |
| SGP | 2,7 | 2,8 | 4 | 3–5 | 3 | 0% | meer dan 99% |
| Volt | 2,4 | 2,3 | 3 | 2–4 | 1 | 0% | meer dan 99% |
| CU | 2,4 | 2,1 | 3 | 1–4 | 3 | 0% | 99% |
| DENK | 2,0 | 2,0 | 3 | 2–3 | 3 | 0% | meer dan 99% |
| BBB | 1,0 | 1,2 | 1 | 0–2 | 4 | 0% | 83% |
Een partij waarvan de marge bij 0 begint, heeft een reële kans om onder de kiesdeler te zakken. Die kans hangt evenveel af van de spreiding als van het aandeel: een partij die bij eerdere verkiezingen nauwkeurig werd gepeild, kan met weinig risico rond 0,67% zitten, een partij met een ruimere reeks niet.
De grootste partij
In elke doorloop is de grootste partij die met de meeste zetels, en bij gelijke zetels met de meeste stemmen. De kans op de eerste plaats is het aandeel van de doorlopen waarin elke partij de grootste was. Omdat de spreidingen verschillen, kan een partij die nipt achterligt maar in het verleden verder werd gemist, een betere kans hebben dan het verschil in aandelen doet vermoeden.
Combinaties en 76
Voor elke combinatie op de coalitiepagina is de kans op 76 het aandeel van de doorlopen waarin de zetels van haar partijen samen 76 of meer waren (Coalities: de grootste partij, de grens van 76 en wie wie uitsloot). De kansen van verschillende combinaties sluiten elkaar niet uit en tellen nergens toe op: in één doorloop kunnen meerdere combinaties 76 halen.
Gemeenten
Voor elke gemeente legt de simulatie vast hoe vaak elke partij er voorgaat, met de uitslag van 2025 in elke gemeente verschoven met de landelijke verandering van de doorloop. Dat is alleen voor de kaart; geen zetel hangt ervan af.
Wat we over de simulatie weten
We kunnen zeggen hoe ze is gebouwd, nog niet hoe goed ze werkt: zeven verkiezingen zijn te weinig om na te gaan hoe vaak uitslagen binnen de marges vallen. Drie punten doen ertoe.
De spreidingen komen uit zeven verkiezingen, drie voor de nieuwere partijen. Een fout groter dan die van de PVV in 2023 zou buiten wat de spreidingen aangeven vallen.
Onafhankelijke trekkingen maken combinaties met zowel de PVV als de VVD te onzeker, om de reden hierboven.
De kiesdeler is exact. De enige niet-lineaire stap, of een kleine partij haar eerste zetel haalt, wordt in elke doorloop door de telling zelf berekend, dus de kansen voor de kleine partijen hebben geen extra aanname nodig.
Beperkingen
De simulatie maakt van één prognose kansen met zo weinig middelen als het bewijs toelaat: een normale trekking per partij en de zetelverdeling. Ze modelleert geen samenhangende fouten, geen late beweging in de laatste dagen, geen opkomst en geen nieuwe partijen. De versie voor de verkiezingsdag voegt verschuiving toe voor de resterende tijd (Van nu naar de verkiezingsdag in Nederland). Wat we nog niet weten: de beperkingen van de Nederlandse prognose zet de rest op een rij.
Literatuur
Jennings, W. en Wlezien, C. (2018). Election polling errors across time and space. Nature Human Behaviour, 2(4), 276–283.
Zo citeert u dit artikel
Polling Forecast (2026). De Nederlandse peilingfout simuleren: waar de kansen vandaan komen. Geraadpleegd op 21 november 2026 via https://www.pollingforecast.com/research/netherlands-simulation-nl. Live cijfers veranderen met elke nieuwe peiling; de datum hierboven is die van de laatste herziening van de tekst.


